معرفی نظام ثبت استئوپروز

تشخیص و درمان بیماران مبتلا به استئوپروز نیازمند بررسی، معاینه و پیگیری دقیق این بیماران است که این شرایط با بهره‌گیری از سیستم ثبت، آگاهی از میزان تبعیت بیماران از درمان، میزان بروز عوارض ناشی از استئوپروز و پیگیری تاثیرات ناشی از درمان امکان‌پذیر است. از این رو با تاسیس و استقرار نظام ثبت بیماران مبتلا به استئوپروز می‌توان شواهدی از عملکرد مبتنی بر شواهد، مداخلات صورت گرفته و تاثیرات آن، اطلاع از نحوه ارائه خدمات و پیامدهای آن فراهم آورد. همچنین داده‌های به دست آمده از نظام ثبت استئوپروز برای طراحی استاندارد خدمات و ارزیابی تاثیر و هزینه-اثربخشی آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نظام ثبت به هدف پاسخگویی به سوالات بالینی نظیر شیوع، مرگ و میر، هزینه و … استقرار می‌یابد و برنامه‌ای به منظور جمع آوری نظام مند داده‌ها از کلینیک‌ها و مراکز درمانی و تشخیصی مرتبط با استئوپروز است.

این نظام ثبت مبتنی بر مراکز بالینی است و فقط بیمارانی وارد این سیستم ثبت می‌شوند که رضایت آگاهانه را به صورت کتبی امضا نموده و اجازه استفاده از اطلاعات ثبت شده را به پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران دهند. در این برنامه، مداخله‌ای (مصرف دارو یا آموزش و …) روی بیمار صورت نمی‌گیرد. بلکه اطلاعات فردی و پزشکی بیماران مبتلا به استئوپروز در نرم افزار طراحی شده ثبت می‌شود و بجز سطوح تعریف شده کسی به آن دسترسی نخواهد داشت. تمام مالکیت معنوی این طرح متعلق به پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران می‌باشد.

اهداف نظام ثبت استئوپروز کشور:

• کنترل و ارتقاء کیفیت خدمات تشخیصی و درمانی به بیماران

• ایجاد و ارزیابی برنامه جامع شناسایی و کنترل استئوپروز

• پیشگیری از بروز شکستگی های استئوپروتیک

• فراهم آوردن بستر اجرای گایدلاین و دستورالعمل‌ها

• گسترش شبکه ملی تحقیقات استئوپروز

• پایش پیشرفت در بیماران پرخطر

• برآورد نیازهای ارائه خدمات در بیماران

• برآورد هزینه ارائه خدمات به بیماران

• مطالعات اپیدمیولوژیک بر استئوپروز

• برآورد شکاف ارائه خدمات و مطالعه راه حل‌های کاهش آن

گروه‌های هدف

تمام افرادی که بر اساس نتیجه آزمایش سنجش تراکم استخوان(BMD)، برای آن‌ها استئوپروز اولیه و یا ثانویه تشخیص داده شده است، گروه هدف نظام ثبت استئوپروز را تشکیل می‌دهند.

معرفی مرکز ثبت استئوپروز

کمیته راهبری با مرکزیت پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه تهران مسئولیت انعقاد قرارداد همکاری با مراکز درمانی در سطح کشور جهت مشارکت در سامانه ثبت استئوپروز را برعهده دارد. در مراکز همکار، تمامی بیماران مبتلا به استئوپروز صرف نظر از شدت بیماری یا مرحله درمان در صورت رضایت، توسط پزشک معالج خود در این سیستم ثبت نام می‌شوند. تشخیص استئوپروز توسط شواهد پاراکلینیک و بالینی به اثبات می‌رسد. پزشکانی که بیماران مبتلا به استئوپروز را ویزیت می‌کنند باید ابتدا در سیستم ثبت نام نمایند و سپس بیماران خود را در آن ثبت کنند. ثبت نام بیماران لازم است با استفاده از کد ملی یا شماره بیمه مورد تایید قرار گیرد. بیماران بنا به تشخیص پزشک معالج خود، در بازه‌های زمانی منظم فراخوانی و وضعیت سلامت آن‌ها پیگیری می‌شود. همچنین با مشارکت سایر نظام‌های ثبت نظیر نظام ثبت مرگ، پیامدهای بیماران گردآوری خواهد شد.

معرفی تیم ثبت استئوپروز

• پزشک متخصص: در نظام ثبت استئوپروز، شناسایی بیماران مبتلا به استئوپروز بر اساس نتایج آزمایش BMD بر عهده پزشک متخصص (غدد درون‌ریز و متابولیسم، روماتولوژیست، متخصص جراحی اعصاب و …) همکار پروژه است.
• کارشناس ثبت: وظیفه ورود اطلاعات بیمار به سامانه بر عهده کارشناس ثبت سامانه است.
• کارشناس BMD: وظیفه انجام آزمایش BMD و ورود اطلاعات BMD بیمار در سامانه را بر عهده دارد.

فعالیت‌های مرکز ثبت استئوپروز

مرحله اول: شناسایی بیمار (Identify)

تمامی بیماران مبتلا به استئوپروز در مرحله درمان و بروز شکستگی به عنوان کاندیدای ثبت در سامانه هستند. بیماریابی در این سامانه ثبت به روش غیرفعال بوده و سامانه ثبت استئوپروز به تمامی بیمارانی که به مراکز درمانی مشارکت‌کننده در پروژه مراجعه کنند، معرفی می‌شود و بیماران در صورت تکمیل فرم رضایت آگاهانه وارد سامانه ثبت استئوپروز خواهند شد.

مرحله دوم: ثبت  (Enrollment)

به منظور ارزیابی وضعیت بیماران مبتلا به استئوپروز،  پرسشنامه‌های اختصاصی طراحی و در سامانه ثبت استئوپروز درج شده است. در هر ویزیت، این پرسشنامه‌ها با کمک راهنمای پرسشگری برای بیماران تکمیل می‌شود.

مرحله سوم: پیگیری (Follow-up)

پیگیری بیماران در سامانه ثبت استئوپروز به روش‌های زیر انجام می‌شود:

• ویزیت‌های حضوری: کارشناس ثبت پرسشنامه‌های اختصاصی پیگیری را در ویزیت‌های حضوری تکمیل می‌کند.
• پیگیری‌های تلفنی: کارشناس ثبت به صورت دوره‌ای با بیماران تماس گرفته و پرسشنامه‌های اختصاصی پیگیری تکمیل و بروزرسانی می‌شود.

لازم به ذکر است برخی داده‌ها نظیررخداد مرگ از نظام ثبت مرگ جمع‌آوری می‌شود.

روش اجراء ثبت، جمع‌‏آوری و تجزیه تحلیل و ارزیابی کیفیت اطلاعات:

اندازه گیری‌ها

اندازه‌گیری‌ها در نظام ثبت پوکی استخوان شامل چهار بخش است:

متغیرهای اندازه‌گیری شده بر اساس پرسشنامه‌های اختصاصی

• وضعیت اجتماعی- اقتصادی
• سبک زندگی
• فعالیت فیزیکی
• مواجهه با نور خورشید
• تاریخچه باروری (مختص زنان)
• تاریخچه پزشکی و مصرف داروها
• داروهای مصرفی
• تشخیص استئوپروز
• درمان استئوپروز و پایبندی به آن
• سابقه شکستگی و ارزیابی خطر سقوط
• ابزار ارزیابی احتمال شکستگی(FRAX  )[۱]
• پیامد بستری و مرگ
• کمردرد
• بهره‌مندی از خدمات سلامت
• نگرش در خصوص استئوپروز
• آگاهی در خصوص استئوپروز
• عملکرد مرتبط با استئوپروز
• کیفیت زندگی
• بسامد خوراک(FFQ )[۲]

 سنجش تراکم استخوان:

تراکم استخوان با استفاده از دستگاه‌های اسکن تراکم استخوان(DXA) [۳]مراکز ثبت اندازه‌گیری می‌شود. متغیرهای ثبت شده در رجیستری نتایج BMD  و T-Score برای مهره‌های کمری L1 تا L4، کل هیپ، گردن فمور، TBS  و برند دستگاه سنجش تراکم استخوان هستند.

 معاینه بالینی:

معاینه بالینی شامل اندازه‌گیری فشار‌خون، قد، وزن، دور ‌کمر، دور‌ باسن، دور‌گردن، دور مچ دست راست، دور ساعد دست راست، دور بخش میانی بازوی راست، دور بزرگترین محیط ران پای راست

داده‌های آزمایشگاهی:

برای افراد مبتلا به پوکی استخوان، آزمایشات زیر به طور معمول درخواست می شود.

فرآیند ورود بیماران به نظام ثبت استئوپروز

به منظور ایجاد بیشترین دسترسی به گروه هدف، محل استقرار مرکز ثبت می‌تواند در مراکز سنجش تراکم استخوان یا کلینیک‌های مرتبط باشد. داشتن حداقل یک اتاق برای ارزیابی و پیگیری بیماران ضروری است.

ملاحظات اخلاقی:

نظام ثبت استئوپروز، مورد تایید کمیته اخلاق موسسه ملی تحقیقات پزشکی ایران با کد اخلاق (IR.TUMS.MEDICINE.REC.1401.599) قرار گرفته است. همچنین برای ثبت‌نام بیماران در این نظام ثبت، از آن‌ها رضایت آگاهانه گرفته می‌شود.

پانویس

---

[۱] Fracture Risk Assessment Tool (FRAX )

[۲] Food Frequency questionnaire )FFQ)

[۳] Dual-Energy X-ray Absorptiometry) DXA)